Գլխավոր էջ Նորություններ 1in.am. պետբյուջեի փողերը մսխվում են
Նորություններ
2016 Ապր
26

1in.am. պետբյուջեի փողերը մսխվում են

1in.am-ը հարցազրույց է վերցրել Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ հակակոռուպցիոն կենտրոնի (ԹԻՀԿ) գնումների քաղաքականության փորձագետ Արտակ Մանուկյանից: Ըստ Մանուկյանի՝ կամայական չարաշահումն ու անարդյունավետությունը սկսվում են խնդրի դրվածքից, գնումների պարագայում՝ կարիքի պլանավորումից: Երբ կան գերակա խնդիրներ, բայց կարևորվում է, ասենք՝ Դիլիջանում ուսումնական կենտրոնի կառուցումը, առաջին հայացքից թվում է բացակայում է կոռուպցիոն բաղադրիչը, բայց կա ծախսային առաջնահերթության խնդիրը, քանի որ պետական բյուջեն ունի սոցիալական գործառույթի գերակայություններ: Պետությունը պետք է ավելի շատ շահագրգռված լինի ստեղծել  սոցիալական ուղղվածության բնույթի և երկարաժամկետ ծրագրեր: Պետբյուջեն ուսումնասիրելիս՝ ակնհայտ է դառնում, որ կան այնպիսի կոմպոնենտներ, որոնք այս բանաձևի մեջ չեն տեղավորվում, օրինակ՝ երկու կրթական ուսումնական հաստատությունների ստեղծումը նույն Դիլիջան քաղաքում, ինչին կհետևեն հիմնավորված տրանսպորտային ծախսերը. ուղևորափոխադրումների մասով ծառայությունները:

Արտակ Մանուկյանի կարծիքով՝ պետք է մանրազնին հաշվարկներով հանրությանը համոզվի, որ նման ծախսն արդյունավետ է: Նորմալ երկրներում ուսումնասիրվում են ծախսերը և դրա դիմաց՝ հատույցը, ինչը ներկայացվում է և որպես ծրագիր՝ արծարծվում պետբյուջեում: Երբ կառավարությունը դրսևորում է կամք, շռայլությունը բացահայտվում է: Օրինակ, հարց է առաջանում՝ իրո՞ք, ասենք WiFi տարբերակով բիոզուգարաններն անհրաժեշտ են: Նորմալ երկրներում հիմնավորման անհրաժեշտություն կա, գնումները կատարվում են նման ֆիլտրերով և բարձրաձայնում են, որ շքեղություն կա: Պատկան մարմինները, որոնք պետական բյուջեի ծախսային կոմպոնենտի նկատմամբ վերահսկողության գործառույթներ ունեն, պետք է հարցադրումներ անեն՝ արդյո՞ք սովորական զուգարանով (ոչ բիոզուգարան + WiFi տարբերակով) կարող էր խնդրի լուծում ապահովվել: Եթե այո, բայց լրացուցիչ պարամետրեր են ձեռք բերվում, որ չեն օգտագործվում, դասական իմաստով տեղի է ունենում փողի մսխում: Արդյո՞ք պետական համակարգում հավելյալ ծառայություններն անհրաժեշտ են, թե՞ ոչ: Համապատասխան աուդիտի պարագայում սա լրջագույն խնդիր է առաջացնում, և կանխարգելվում են հնարավոր անարդյունավետությունները:

Այս խնդիրների թնջուկը կարելի է բացահայտել, երբ կա քաղաքական կամք, շահերի հավասարակշռում և ուսումնասիրություններ կոմպոնենտների մասով: Հակառակ դեպքում՝ այս ճանապարհով կարելի է հիմնվորել ցանկացած բան, ասենք՝ ստեղծել առավելագույն ժամանցային հնարավորություններ՝ անունը դնելով ոչ թե ժամանցային, այլ՝ ուսումնական կենտրոն: Եթե մեծ հաշվով չկա պահանջատեր հասարակություն և կառավարության սրտացավ վերաբերմունք գումարի ծախսելու ինստիտուտի նկատմամբ, ամեն ինչն էլ կարելի է հիմնավորել: Կոռուպցիոն երևույթները չեն բացահայտվում և դրանց արդյունքում մուտքագրումներ չեն կատարվում պետբյուջե: Պետական պաշտոնը դարձել է լավագույն ներդրումային գործունեությունը, քանի որ մարդիկ պաշտոնի գալով՝ մեծացնում են իրենց և ազգականների ձեռներեցությունը, հետո պաշտոնից հրաժարվում, գնում են, բայց նրանց եկամուտները մնում են: Արդյունքում՝ տուժում են պետական բյուջեն և շարքային քաղաքացիները: Չի եղել մի խոշոր պաշտոնյա, որը պաշտոնից ազատվելուց հետո եկամուտների մասով ուսումնասիրության ենթարկված լինի, թե արդյոք պաշտոնական դիրքի չարաշահման կապ չկա եկամուտների հետ:

Արտակ Մանուկյանն իր ասածը հիմնավորում է հետևյալ հաշվարկով: Այն, որ պատժելիությունը կարևոր գործոն է, երևում է դատավորների աշխատավարձի բարձրացման հարցում: Մանուկյանը համեմատում է դատավորների եկամուտը, հավանականությունը, որ կաշառք վերցնելուց կբռնվեն և պատժաչափը, որը կարող է լինել բռնվելու դեպքում՝ կոռուպցիայի արդյունքում ստեղծված գումարը համարելով կոռուպցիոն գայթակղություն: Եթե կոռուպցիայի ճանապարհով ստեղծված եկամուտով հնարավոր է բռնվելու դեպքում X սուբյեկտին վճարելով՝ խուսափել պատժից, դասական առումով  օգտակարության տեսանկյունից միշտ այդ սուբյեկտին ձեռնտու է գնալ այդ կոռուպցիոն գայթակղությունների, քանի որ նույնիսկ, եթե բռնվի, ստացած հավելյալ եկամուտները տալով, կարող է վերականգնվել նորից նույն դիրքի: Ուստիև, ինչքան էլ դատավորների աշխատավարձը բարձրացվի, եթե չկա բռնվելու հավանականություն և պատժելիություն, խնդիրը չի փոխվի: Այսինքն՝ եկամուտները բարձրացնելով պայքար չի մղվում կոռուպցիայի դեմ: Պայքարելու միակ լուծումը պատժելիության մեջ է:

Արտակ Մանուկյանը մեկ շաբաթ առաջ երկու առաջարկ է արել: Մեկը ռազմական ոլորտի գնումների (բանակ, ՊՆ) համար սահմանված ավելացված արժեքի հարկից ազատվելն է, երկրորդը, որ ոլորտին ուղղված բարեգործությունները նույնպես պետք է չհարկվեն ԱԱՀ-ով: Քանի որ մտավախություն կա, թե պետբյուջեի ծախսային կոմպոնենտում կան բավականաչափ մեծ ռիսկեր, հասցեականության մեծացման առումով պետք է այս քայլն իրականացվի: